मुलं बोलत नाही काय करावे? कारणे, लक्षणे व उपाय

मुलं बोलत नाही काय करावे? पालकांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शन

"आमचं बाळ दोन वर्षांचं झालं, पण अजून बोलत नाही." हे वाक्य स्पीच थेरपिस्टच्या क्लिनिकमध्ये सर्वाधिक ऐकायला मिळतं. शेजारचं मूल सहज बोलतं आणि आपलं मूल शांत राहतं, तेव्हा पालकांना काळजी वाटणं स्वाभाविक आहे. अनेकदा घरातले मोठे सांगतात, "थांबा, येईल बोलता, त्याचे वडीलही उशिरा बोलले होते." पण प्रत्येक वेळी वाट पाहणं योग्य नसतं. योग्य वेळी योग्य तपासणी झाली, तर बहुतेक मुलांमध्ये चांगली प्रगती होऊ शकते.

या लेखात मुलं बोलत नसल्यास काय करावे, याची कारणे, लक्षणे, घरगुती उपाय आणि तज्ज्ञांकडे कधी जावे हे सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

मुलांचे बोलणे कोणत्या वयात सुरू होते?

प्रत्येक मूल वेगळं असतं, पण भाषा विकासाचे काही सर्वसाधारण टप्पे असतात.

• ३ ते ६ महिने: आवाजाकडे वळणे, हसणे, "आ… ऊ…" असे आवाज काढणे.

• ६ ते १२ महिने: "बा-बा", "मा-मा", "दा-दा" असे बडबडणे, नावाला प्रतिसाद देणे, टाटा करणे.

• १२ ते १८ महिने: पहिले अर्थपूर्ण शब्द (आई, बाबा, दूध, पाणी), हाताने वस्तू दाखवणे.

• १८ ते २४ महिने: सुमारे २० ते ५० शब्द बोलणे, दोन शब्द जोडून बोलणे (उदा. "आई ये", "पाणी दे").

• ३ वर्षे: छोटी वाक्ये बोलणे, प्रश्न विचारणे, अनोळखी व्यक्तींनाही बहुतांश बोलणे समजणे.

• ४ ते ५ वर्षे: गोष्ट सांगणे, स्पष्ट आणि पूर्ण वाक्ये बोलणे.

हे टप्पे मार्गदर्शक आहेत. थोडा फरक पडू शकतो, पण मोठी तफावत दिसल्यास दुर्लक्ष करू नये.

मुलं बोलत नसल्याची धोक्याची लक्षणे (Red Flags)

खालील गोष्टी दिसल्यास लवकर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या:

• १२ महिन्यांपर्यंत बडबड किंवा आवाज काढणे सुरू न होणे

• १८ महिन्यांपर्यंत एकही अर्थपूर्ण शब्द न बोलणे

• २ वर्षांपर्यंत दोन शब्द जोडता न येणे

• नावाने हाक मारल्यावर प्रतिसाद न देणे

• डोळ्यांत डोळे घालून न पाहणे किंवा हसून प्रतिसाद न देणे

• पूर्वी बोलत असलेले शब्द बंद होणे

• मोठा आवाज झाला तरी दचकत नाही असे वाटणे

• इशारे करूनही गरज न सांगणे

• तीन वर्षांनंतरही बोलणे इतरांना समजणे कठीण असणे

मुलं बोलत नाही याची प्रमुख कारणे

मुलाचे बोलणे उशिरा येण्यामागे एकच कारण नसते. काही प्रमुख कारणे अशी आहेत.

१. ऐकण्यातील दोष: मूल नीट ऐकू शकत नसेल, तर ते बोलायला शिकू शकत नाही. वारंवार कानाचे संसर्ग, कानात पाणी साचणे किंवा जन्मजात श्रवणदोष यामुळे बोलणे उशिरा येऊ शकते. म्हणूनच स्पीच तपासणीपूर्वी श्रवण तपासणी आवश्यक असते.

२. भाषा विकासातील विलंब (Speech and Language Delay): काही मुलांना समजते पण ते व्यक्त करता येत नाही. काहींना शब्दसंग्रह वाढायला वेळ लागतो.

३. ऑटिझम स्पेक्ट्रम: डोळ्यांत डोळे न घालणे, नावाला प्रतिसाद न देणे, एकटे खेळणे, पुनरावृत्तीच्या हालचाली ही लक्षणे बोलण्यातील विलंबासोबत दिसू शकतात. याचे निदान तज्ज्ञांकडूनच होते.

४. बौद्धिक किंवा विकासात्मक विलंब: काही मुलांमध्ये बसणे, चालणे आणि बोलणे या सर्वच टप्प्यांना उशीर होतो.

५. तोंडाच्या स्नायूंची समस्या: जीभ, ओठ आणि जबडा यांच्या हालचालींमध्ये समन्वय नसेल, तर शब्द तयार करणे कठीण होते. याला Apraxia किंवा Dysarthria असेही म्हणतात.

६. मोबाईल आणि टीव्हीचा अतिरेक: लहान वयात जास्त स्क्रीन टाइम असल्यास मुलांशी प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो. स्क्रीन एकतर्फी असते, तिथे मूल उत्तर देत नाही. त्यामुळे बोलण्याचा सराव कमी पडतो.

७. घरात संवादाचा अभाव: मुलाशी कमी बोलले जाणे, सगळ्या गरजा न मागताच पूर्ण होणे यामुळेही मूल बोलण्याची गरज समजू शकत नाही.

८. इतर कारणे: जन्मावेळची गुंतागुंत, मेंदूशी संबंधित आजार, सेरेब्रल पाल्सी, जिभेची दोरी (Tongue Tie) यांचाही परिणाम होऊ शकतो.

दोन भाषा बोलल्याने मूल उशिरा बोलते का?

हा मोठा गैरसमज आहे. घरात मराठी, हिंदी किंवा इंग्रजी अशा दोन भाषा बोलल्या जात असतील, तरी मूल बोलण्यास उशीर करत नाही. सुरुवातीला शब्दांची सरमिसळ होऊ शकते, पण दोन्ही भाषा मिळून मुलाचा एकूण शब्दसंग्रह सामान्य असतो. त्यामुळे बोलण्यातील विलंबाचे खापर द्विभाषिकतेवर फोडू नये.

मुलं बोलत नाही तेव्हा घरी काय करावे?

पालक रोजच्या सवयींमधून मुलाला मोठी मदत करू शकतात.

१. मुलाशी सतत बोला: तुम्ही जे करत आहात ते सांगत राहा. "आता आपण आंघोळ करू", "हे बघ, सफरचंद लाल आहे." असे सोपे शब्द आणि छोटी वाक्ये वापरा.

२. स्पष्ट आणि हळू बोला: बाळबोध किंवा चुकीचे शब्द वापरण्याऐवजी योग्य शब्द वापरा, पण उच्चार स्पष्ट आणि वेग संथ ठेवा.

३. मुलाच्या आवाजांना प्रतिसाद द्या: मूल काही आवाज काढले तर तेच आवाज तुम्ही परत काढा. यामुळे संवादाची साखळी तयार होते.

४. मुलाला बोलण्यासाठी वेळ द्या: प्रश्न विचारल्यावर ५ ते १० सेकंद शांत राहून उत्तराची वाट पाहा. लगेच स्वतःच उत्तर देऊ नका.

५. पर्याय द्या: "दूध हवं की पाणी?" असे विचारा. मूल बोट दाखवले तरी तुम्ही शब्द सांगा, "अच्छा, दूध हवं आहे."

६. गोष्टी आणि चित्रांची पुस्तके वाचा: रोज १० ते १५ मिनिटे चित्रे दाखवून नावे सांगा. प्राणी, फळे, वाहने यांचे आवाज काढा.

७. गाणी आणि बडबडगीते म्हणा: हालचालींसह गाणी म्हटल्यास मुलांना लय आणि शब्द लवकर कळतात.

८. खेळातून शिकवा: लपाछपी, फुगे, ब्लॉक्स, स्वयंपाकाचे खेळ यातून संवाद वाढवा.

९. स्क्रीन टाइम कमी करा: दोन वर्षांखालील मुलांना स्क्रीनपासून शक्यतो दूर ठेवा. मोठ्या मुलांसाठीही वेळ मर्यादित ठेवा आणि त्यांच्यासोबत बसून बोला.

१०. दडपण आणू नका: "बोल, बोल" असा आग्रह किंवा ओरडा टाळा. मुलावर दबाव आला, तर ते आणखी गप्प होऊ शकते.

स्पीच थेरपिस्टकडे कधी जावे?

घरगुती प्रयत्न करूनही फरक दिसत नसेल, किंवा वरील धोक्याची लक्षणे असतील, तर वाट पाहू नका. "मोठा झाला की बोलेल" असे म्हणत एक-दोन वर्षे घालवल्यास महत्त्वाचा काळ निघून जातो. तीन वर्षांपर्यंत मेंदूचा विकास वेगाने होतो, त्यामुळे या काळातील थेरपी अधिक परिणामकारक ठरते.

तपासणीत काय केले जाते?

तज्ज्ञांकडे गेल्यावर साधारणतः या गोष्टी केल्या जातात:

• मुलाचा जन्म, आरोग्य आणि विकासाचा इतिहास घेणे

• श्रवण तपासणी (OAE, BERA, ऑडिओमेट्री यांसारख्या चाचण्या गरजेनुसार)

• भाषा समजणे आणि व्यक्त करणे यांचे मूल्यमापन

• तोंड, जीभ आणि जबड्याच्या हालचालींची तपासणी

• खेळ, डोळ्यांचा संपर्क आणि सामाजिक संवादाचे निरीक्षण

या तपासणीनंतर मुलासाठी स्वतंत्र थेरपी योजना ठरवली जाते.

स्पीच थेरपीमुळे काय मदत होते?

स्पीच थेरपीमध्ये मुलाच्या गरजेनुसार खेळ, चित्रे, अनुकरण आणि सरावाच्या पद्धती वापरल्या जातात. यातून शब्दसंग्रह वाढवणे, उच्चार सुधारणे, वाक्यरचना शिकवणे आणि संवाद कौशल्य विकसित करणे यावर काम होते. पालकांना घरी काय करायचे हेही शिकवले जाते, कारण थेरपीचे यश घरातील सातत्यावर खूप अवलंबून असते. प्रगतीचा वेग प्रत्येक मुलात वेगळा असतो, त्यामुळे संयम आणि नियमितता महत्त्वाची आहे.

Dr Vilas Rathod (BASLP) यांच्याविषयी

Dr Vilas Rathod हे BASLP (Bachelor of Audiology and Speech-Language Pathology) पात्रताधारक स्पीच आणि श्रवण तज्ज्ञ आहेत. मुलांमधील बोलण्यातील विलंब, उच्चारदोष, श्रवणदोष आणि भाषा विकासाच्या समस्यांवर ते मूल्यमापन आणि मार्गदर्शन करतात. पालकांना समजेल अशा सोप्या भाषेत स्थिती समजावून सांगणे आणि मुलाला अनुरूप योजना आखणे यावर त्यांचा भर असतो.

VR Speech And Hearing Clinic, अहिल्यानगर

तुमचे मूल बोलत नसेल, उशिरा बोलत असेल किंवा उच्चार अस्पष्ट असतील, तर तपासणीसाठी या क्लिनिकला भेट द्या.

VR Speech And Hearing Clinic
दुकान क्र. ३, विठ्ठल अपार्टमेंट, पाईपलाईन रोड, पार्वती कॉर्नरसमोर, भिस्तबाग चौक, अहिल्यानगर, महाराष्ट्र ४१४००३

लवकर तपासणी हीच मुलाच्या बोलण्याच्या प्रवासाची पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. मूल किती वयापर्यंत बोलले नाही तर काळजी करावी?
१८ महिन्यांपर्यंत एकही अर्थपूर्ण शब्द नसेल, किंवा २ वर्षांपर्यंत दोन शब्द जोडून बोलत नसेल, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

२. मूल बोलत नाही पण सर्व काही समजते, हे चिंतेचे कारण आहे का?
समजणे चांगले लक्षण आहे, पण बोलण्यास उशीर होत असेल तर तपासणी करून कारण शोधणे योग्य ठरते.

३. मोबाईल पाहण्यामुळे मुलाचे बोलणे उशिरा येते का?
जास्त स्क्रीन टाइममुळे प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो आणि त्याचा परिणाम बोलण्याच्या विकासावर होऊ शकतो.

४. दोन भाषा ऐकल्याने मूल उशिरा बोलते का?
नाही. द्विभाषिक वातावरण हे बोलण्यातील विलंबाचे कारण नसते.

५. श्रवण तपासणी का आवश्यक आहे?
ऐकू न आल्यास मूल बोलायला शिकू शकत नाही. म्हणून बोलण्यातील विलंबाच्या प्रत्येक प्रकरणात श्रवण तपासणी केली जाते.

६. स्पीच थेरपी किती काळ चालते?
हे मुलाच्या समस्येवर, वयावर आणि घरातील सहभागावर अवलंबून असते. तज्ज्ञ तपासणीनंतर अंदाजे कालावधी सांगतात.

७. थेरपी कोणत्या वयात सुरू करणे चांगले?
शक्य तितक्या लवकर. लहान वयात सुरू केलेली थेरपी अधिक परिणामकारक ठरते.

८. घरी कोणते खेळ मदत करतात?
चित्रपुस्तके वाचणे, बडबडगीते, लपाछपी, फुगे आणि स्वयंपाकाचे खेळ यातून मुलाशी संवाद वाढवता येतो.